غلامعلى صفايى

57

ترجمه و شرح مغني الأديب ( فارسى )

از چيزى بايد معناى منوب عنه را بدهد و معناى آن را برساند ، در حالى كه فعل امر يك معناى انشائى دارد و مفيد معناى شرط كه اخبارى است نمىباشد . بنابراين قول دوّم نيز كه داراى اين نقيصه در مقابل قول سوم است ، ضعيف مىباشد . و أمّا اللام غير العاملة فسبع : نوع سوّم از لام مفرده ، لام غير عامل - مهمل - است كه داراى هفت قسم است : 1 - لام ابتدا ، 2 - لام زائده ، 3 - لام جواب ، 4 - لام مؤذنه قسم ، 5 - لام تعريف ، 6 - لام اشاره ، 7 - لام تعجب غير جاره . بحث تفصيلى هركدام به قرار زير است : 1 - لام ابتدائيت : داراى حركت فتحه است و فايده آن دو چيز است : الف : تأكيد مضمون و محتواى جمله ، ب : تبديل و تخليص مضارع به حال ، زيرا فعل مضارع هم بر حال و هم برآينده به صورت مشترك دلالت دارد و اگر سين و سوف بر آن داخل شده تنها دلالت بر استقبال مىكند و اگر لام ابتدائيت بر آن قرار گرفت تنها دلالت بر زمان حال مىكند . اكثر نحويين اين دو فايده را براى لام ابتدائيت ذكر كرده‌اند ، لكن ابن مالك به ذكر فايده دوّم براى لام ابتدائيت اعتراض كرده و استدلال كرده است به اين دو آيه شريفه كه به نظر ايشان لام دلالت بر معناى حاليت براى فعل بعد ندارد : وَ إِنَّ رَبَّكَ لَيَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ ( النحل / 124 ) . زيرا داورى خداوند در آينده و در روز قيامت است و اگر لام دلالت بر زمان حال مىكرد اوّلا منافات با در روز قيامت بودن قضاوت خداوند داشت و ثانيا « يوم القيامة » ظرف براى « ليحكم » است و اگر اين فعل به واسطه لام دلالت بر زمان حال مىكرد آن وقت تنافى زمانى بين فعل و ظرف آن ايجاد مىشد ، بنابراين اين فعل داراى معناى استقبال است و لام فقط مفيد معناى تأكيد است . آيهء ديگرى كه ابن مالك به آن بر نظريهء خود استدلال كرده است اين آيهء شريفه است كه مقول قول حضرت يعقوب است در زمانيكه فرزندان او مىخواستند يوسف را به صحرا برده و به قتل رسانند : إِنِّي لَيَحْزُنُنِي أَنْ تَذْهَبُوا بِهِ ( يوسف / 13 )